poniedziałek, 4 lipca 2022 12:18

Krakowski południk zerowy. Kopernik wymienia go aż cztery razy!

Autor Marzena Gitler
Krakowski południk zerowy. Kopernik wymienia go aż cztery razy!

Kraków można zwiedzać na wiele sposobów. Śladami największych zabytków lub wybitnych osobistości: Jana Pawła II, Wisławy Szymborskiej czy Stanisława Wyspiańskiego. Do tego grona dołączy Mikołaj Kopernik z okazji zbliżających się 550. urodzin astronoma i ogólnopolskich obchodów Roku Kopernikowskiego 2023. Jakie pomniki nauki powstaną w naszym mieście i przez które dzielnice będzie przebiegać trasa "polskiego Greenwich"?

Gród Kraka a Kopernik i południk

Co ma wspólnego Kopernik z Krakowem? Po pierwsze właśnie tutaj polski naukowiec kształtował swoje młodzieńcze zainteresowania, studiując astronomię na wydziale sztuk wyzwolonych w Akademii Krakowskiej. Po drugie w czasie dorosłego już życia we Fromborku dokonywał pomiarów astronomicznych na podstawie… krakowskiego południka zerowego. W dziele "O obrotach sfer niebieskich" południk ten pojawia się cztery razy i stanowi podstawę do obliczeń udowadniających, że Ziemia obiega Słońce, a nie odwrotnie.

Przebieg Południka Krakowskiego w Krakowie - mapa Mariusz Meus

Krakowski południk zerowy został opisany aż 500 lat przed najsłynniejszym południkiem w Greenwich i 300 lat przed południkiem w Paryżu, jednak zmiana jego lokalizacji i znaczenia na przestrzeni stuleci wpłynęła na to, iż w XIX wieku całkowicie zniknął z map Krakowa, Polski… i ludzkiej pamięci. Dopiero od 2012 r., za sprawą akcji edukacyjnej na temat Honorowego Południka Krakowskiego, pamięć o nim zaczęła być przywracana. W czerwcu 2019 r. przeprowadzono pomiary geodezyjne w obrębie Collegium Śniadeckiego UJ i ustalono aktualną długość krakowskiego południka zerowego, przywracając go na mapy miasta po 150 latach!

Mapa Królestwa Polskiego 1780 z południkiem krakowskim - fot. Mariusz Meus

"Polski Greenwich" na Rok Mikołaja Kopernika

Współczesna długość geograficzna krakowskiego południka to 19°57'21,237" E. Od północy Krakowa przebiega on przez osiedla: Kuźnica Kołłątajowska, OZON, a także tereny Górki Narodowej, czyli skrzyżowanie ulic Siewnej i Bociana, gdzie budowana jest obecnie nowa linia tramwajowa. Dalsza "trasa" południka to m.in.: estakada im. gen. Tadeusza Rozwadowskiego, park na ul. Celarowskiej, cmentarz Rakowicki, Uniwersytet Ekonomiczny, Ogród Botaniczny UJ, Galeria Kazimierz, kamieniołom Liban, rondo przy Bonarce CC, ulica Witosa i park Kurdwanów, przebiegając tuż obok najdalej wysuniętego na południe punktu granic Krakowa.

Projekt pomnika na rondzie przy CH Bonarka, przez które przebiega południk krakowski - fot. Mariusz Meus

– Południk w Krakowie to obiekt unikatowy nie tylko na skalę krajową, ale i światową. Pierwszym symbolicznym oznaczeniem go w terenie, czyli tzw. markerem, jest linia w parku kieszonkowym przy ul. Celarowskiej, ale w realizacji są też kolejne projekty. Zbliżający się Rok Mikołaja Kopernika jest doskonałą okazją do uświadomienia mieszkańcom Krakowa, w jak ważnym dla astronomii i geodezji miejscu mieszkają. Wierzę, że nasze miasto ma szansę stać się "polskim Greenwich" — zapowiada technik geodeta Mariusz Meus, inicjator i — od dekady — promotor akcji "Honorowy południk krakowski".

Smok Andrzeja Mleczki i podświetlane chodniki

Jak oznaczany będzie południk z okazji obchodów rocznicowych? – Linie w nawierzchniach, medaliony, pomniki z motywem globusa i kompasu, tablice informacyjne... Inspiracje czerpię z symboliki astronomicznej oraz geograficznej, starając się dopasowywać projekty do konkretnego miejsca, by każdy taki "marker" był wyjątkowy – wyjaśnia Mariusz Meus. – Chcemy zdążyć z realizacją większości przed 19 lutego 2023, czyli przed 550. rocznicą urodzin Kopernika, ale także później będą się pojawiały kolejne markery południka. Co ciekawe, akcja "Honorowy Południk Krakowski" zazębia się z innym projektem budżetu obywatelskiego "Smok co krok", w ramach którego powstaje w Krakowie smoczy szlak na wzór wrocławskich krasnali. Jedna z metalowych figurek autorstwa Andrzeja Mleczki i Edwarda Lutczyna ma być… smokiem-geodetą stojącym na południku krakowskim, przy szkole podstawowej nr 29.

Najwięcej w sprawie południka krakowskiego będzie się działo przy ulicy Kopernika, ale też na Prądniku Białym czy Podgórzu Duchackim. – W naszej dzielnicy traktujemy ten projekt jako ciekawostkę o walorze edukacyjnym. Przebieg południka oznaczony będzie tu biegnącą przez park Kurdwanowski pięćdziesięciometrową linią światła wykonaną z listwy LED wpuszczoną w trawniki i ścieżki piesze w betonowej oprawie. Linia zacznie się w centrum parku, a skończy w jego południowej granicy, gdzie zwieńczy ją tablica informacyjna – mówi Marcin Bałaga, radny Dzielnicy XI Podgórze Duchackie. Z kolei Dominik Franczak z Zarządu Dzielnicy IV Prądnik Biały dodaje: – Jeśli mamy coś tak historycznego i istotnego dla nauki na terenie swojej dzielnicy, na pewno warto to wykorzystać. Oznaczanie południka w wielu osiedlach już trwa, dzięki czemu północ Krakowa z pewnością stanie się atrakcyjniejsza.

Widok na kolumnę w murze ogrodzenia ogrodu botanicznego UJ, przez którą przebiega południk krakowski - fot. Mariusz Meus

Co, gdzie, kiedy? Czyli krótki przewodnik po planowanym na Rok Mikołaja Kopernika szlaku krakowskiego południka zerowego:

  • Osiedle OZON – prace nad oznaczeniem południka rozpoczęły się m.in. na chodniku i skarpie przy ulicy Banacha, na wprost budynku nr 41. Efekty będzie można podziwiać prawdopodobnie już tego lata.
Projekt oznaczenia linii południka krakowskiego na skarpie przy ulicy Banacha - fot. Mariusz Meus
  • Skrzyżowanie ulic Bociana i Siewnej – wkrótce ma powstać linia wyznaczająca przebieg południka na chodnikach oraz tablice informacyjne od strony obu ulic.
Tabliczka informacyjna przy linii południka krakowskiego w parku kieszonkowym przy ulicy Celarowskiej - fot. Mariusz Meus
  • Ulica Celarowska – w parku kieszonkowym, w cieniu wielkiego dębu, już teraz można zobaczyć pierwszy "marker" przebiegu krakowskiego południka zerowego w postaci betonowych płyt w trawniku i tablicy informacyjnej umieszczonej w kwiatowej rabacie.
Linia południka krakowskiego w parku kieszonkowym przy ulicy Celarowskiej fot. Mariusz Meus
  • Ogród Botaniczny – stare obserwatorium astronomiczne, czyli Collegium Śniadeckiego UJ przy ulicy Kopernika, to najważniejsza lokalizacja, gdyż to właśnie przez środek jego gmachu przebiega południk krakowski. Władze Uniwersytetu Jagiellońskiego i dyrekcja Ogrodu Botanicznego w Krakowie podjęły już decyzję o oznaczeniu na swoim terenie linii południka. Pierwotny, rozbudowany projekt zakładał umieszczenie błękitnego podświetlanego globusa na kolumnie w murze ogrodzeniowym ogrodu przy ulicy Kopernika (w czasie pomiarów w 2019 roku okazało się, że południk przechodzi akurat przez środek tej kolumny). Nie doszło jednak do realizacji tego projektu, a ostateczny kształt obecnego nie jest znany. Wiadomo za to, że prace mają ruszyć latem i zakończyć się w tym roku.
Projekt linii południka krakowskiego na chodniku i kolumnie przy ogrodzie botanicznym UJ - fot. Mariusz Meus
  • Ulica Dembowskiego – ma tu powstać metalowa figurka smoka-geodety – jako symbol południka krakowskiego i część projektu budżetu obywatelskiego "Smok co krok". W lokalizacji pobliskiej szkoły podstawowej nr 29 znajdowała się bowiem tzw. mira, czyli murowana kolumna, ustawiona dokładnie na krakowskim południku zerowym, służąca astronomom z Collegium Śniadeckiego do kalibrowania teleskopu.
  • Park Kurdwanów – projekt w parku przewiduje oznaczenie linii południka podświetlaną linią LED w chodnikach. Linia ma być gotowa w 2023 r.

Dokładny przebieg krakowskiego południka zerowego można prześledzić na portalu mapowym Urzędu Miasta

Robert Siemiński

Projekt linii południka krakowskiego na podjeździe pod Collegium Śniadeckiego - fot. Mariusz Meus
Kraków

Kraków - najnowsze informacje