SCT w Krakowie 200 razy mniejsza! A co z czystym powietrzem i obiecanym referendum?

Kraków, most Dębnicki
Kraków, most Dębnicki / głos24

Krakowska Strefa Czystego Transportu ma się skurczyć z niemal 200 do niespełna jednego kilometra kwadratowego! Nowe władze miasta proponują ograniczenie jej do ścisłego centrum, złagodzenie zasad zwolnień i ułatwienia dla kierowców. To realizacja jednej z najważniejszych obietnic wyborczych Łukasza Gibały. Ale czy tak mała strefa rzeczywiście poprawi jakość powietrza? Co na to ekolodzy, którzy od lat walczyli o ograniczenie ruchu starych samochodów? Czy ucichną protesty i czy nowe rozwiązania zadowolą mieszkańców podkrakowskich gmin? W końcu: co z referendum, które Gibała obiecał przed wyborami?

W skrócie:

  • Kraków chce zmniejszyć SCT z 196 do 0,99 km kw., czyli o ponad 99 proc.
  • Miasto proponuje więcej zwolnień i ułatwienia dla kierowców oraz pacjentów.
  • Gibała wcześniej popierał SCT, dziś proponuje jej radykalne ograniczenie.
  • Przed wyborami obiecał referendum. Jego terminu nadal nie podano.
  • Czy zmiany zakończą protesty i pogodzą kierowców z obrońcami czystego powietrza?

Rewolucję w SCT zapowiedziano we wtorek, 17 listopada, podczas konferencji prasowej w krakowskim magistracie. Nowe zasady przedstawili zastępca prezydenta Jan Hoffman oraz dyrektor Zarządu Dróg Miasta Krakowa Piotr Trzepak. Skala zmian jest ogromna. Obecnie strefa zajmuje około 196 km kw., czyli niemal całe miasto. Po zmianach ma obejmować zaledwie 0,99 km kw. – obszar w obrębie pierwszej obwodnicy i teren sięgający al. Krasińskiego.

To redukcja o ponad 99 proc. i faktyczne wycofanie SCT z niemal całego Krakowa. Miasto nie zamierza jednak rezygnować ze strefy całkowicie ani łagodzić norm emisji spalin. Dlaczego więc ogranicza ją aż tak radykalnie?

Projet zmian w SCT w Krakowie
Projet zmian w SCT w Krakowie / krakow.pl

Obowiązek był, ale przekroczenia już nie ma

Kluczowy jest dwutlenek azotu (NO₂), zanieczyszczenie pochodzące przede wszystkim z transportu samochodowego. W 2024 roku stacja pomiarowa przy al. Krasińskiego odnotowała jego średnioroczne stężenie na poziomie niemal 45 mikrogramów na metr sześcienny, przy dopuszczalnej normie 40. To właśnie ten wynik uruchomił ustawowy obowiązek utworzenia SCT w Krakowie.

Przeciwnicy strefy od początku kwestionowali jednak zasadność objęcia ograniczeniami niemal całego miasta. Wskazywali, że przekroczenie odnotowano w jednym miejscu, a przepisy dotknęły setek tysięcy kierowców. Zarzucali też władzom opieranie decyzji na danych, które w momencie uruchomienia strefy nie odzwierciedlały już aktualnej sytuacji.

Teraz argument o poprawie jakości powietrza podnosi sam magistrat. W 2025 roku, jeszcze przed wejściem SCT w życie, średnioroczne stężenie NO₂ przy al. Krasińskiego spadło do 40 mikrogramów, czyli osiągnęło dopuszczalny poziom. Miasto przypomina też, że obszar przekroczenia wskazany w ocenie za 2024 rok był niewielki. To uzasadnienie dla pozostawienia strefy w centrum, zamiast utrzymywania jej na obszarze niemal całego Krakowa.

Jest jednak druga strona medalu. Brak przekroczenia obecnej normy nie oznacza przecież, że powietrze jest czyste. Od 2030 roku unijny dopuszczalny poziom NO₂ ma zostać obniżony o połowę – do 20 mikrogramów na metr sześcienny. Według danych GIOŚ stężenia wyższe od tego poziomu występowały w 2025 roku na znacznej części obszaru aglomeracji krakowskiej.

Czy zatem Kraków ogranicza SCT właśnie wtedy, gdy powinien przygotowywać się do znacznie bardziej rygorystycznych norm?

Gibała był za SCT. Potem zmienił zdanie

W tej historii jest jeszcze jeden ciekawy zwrot. Łukasz Gibała nie zawsze był przeciwnikiem szerokiej Strefy Czystego Transportu. W listopadzie 2022 roku, jako radny Krakowa, zagłosował za pierwszą uchwałą wprowadzającą SCT na obszarze miasta.

Jeszcze w grudniu 2023 roku przekonywał, że strefa jest potrzebna ze względu na zdrowie mieszkańców i jakość powietrza. Zastrzegał jednak, że nie powinna dyskryminować osób mniej zamożnych, których nie stać na wymianę samochodu. Dlatego proponował bezterminowe zwolnienia dla Krakowian posiadających starsze auta. W styczniu 2024 roku poparł projekt uchwały swojego klubu dotyczący takich wyłączeń.

Stanowisko Gibały stopniowo stawało się coraz bardziej krytyczne. Przy głosowaniu nad obecnie obowiązującą uchwałą w czerwcu 2025 roku wstrzymał się od głosu. W kampanii w 2026 roku przekonywał już, że ograniczenia poszły zbyt daleko i dotknęły znacznie większej liczby kierowców, niż pierwotnie zapowiadano. Teraz proponuje wycofanie SCT z niemal całego miasta.

Pakt z Hoffmanem i obietnica referendum

SCT była jednym z głównych tematów niezadowolenia społecznego, które doprowadziło w maju 2026 roku do odwołania prezydenta Aleksandra Miszalskiego. Stała się również jednym z najważniejszych tematów późniejszej kampanii wyborczej.

23 września doszło do porozumienia, które zmieniło jej układ sił. Jan Hoffman, jeden z inicjatorów referendum odwoławczego, wycofał swoją kandydaturę na prezydenta i poparł Łukasza Gibałę. W zamian obaj podpisali „Pakt współpracy dla Krakowa”, zawierający między innymi zobowiązanie do ograniczenia SCT do pierwszej obwodnicy, wypracowania kompromisowych rozwiązań i poddania ich pod referendum mieszkańców.

Kilka tygodni później Gibała został prezydentem, a Hoffman – jego zastępcą. I to właśnie on, były kandydat i jeden z liderów sprzeciwu wobec SCT, dziś odpowiada za przygotowanie jej nowego kształtu. Trudno o bardziej wymowną zmianę ról.

Tylko czy podpisany pakt zostanie zrealizowany w całości? Pierwsza jego część – ograniczenie strefy – znalazła odzwierciedlenie w przedstawionym projekcie. Ale druga, czyli referendum w sprawie docelowego rozwiązania, pozostaje niewiadomą.

W ogłoszonym harmonogramie miasto zapowiada konsultacje społeczne i głosowanie radnych. O terminie referendum już się nie wspomina. Zresztą pojawiają się zastrzeżenia prawników, czy mieszkańcy mogą w takim głosowaniu rozstrzygać o obowiązku wynikającym z ustawy.

Czy Gibała nadal zamierza oddać decyzję Krakowianom? A może uzna, że skoro strefa zostanie tak mocno ograniczona, referendum nie będzie już potrzebne?

Protesty, Blade Runners i podkrakowskie gminy

SCT zaczęła obowiązywać 1 stycznia 2026 roku, ale protesty przeciwko niej trwały już wcześniej. Po uruchomieniu strefy spór tylko się zaostrzył. Pod magistratem i Zarządem Dróg Miasta Krakowa organizowano demonstracje, w których uczestniczyli kierowcy, mieszkańcy podkrakowskich gmin i politycy.

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych środowisk sprzeciwiających się SCT stała się grupa Blade Runners SCT Kraków. Jej działalność w mediach społecznościowych przyciągnęła dziesiątki tysięcy obserwujących. Nagłaśniano problemy kierowców, niejasności w przepisach i zarzuty o nierówne traktowanie mieszkańców.

Przeciwnicy strefy podkreślali, że ograniczenia uderzają w osoby mniej zamożne, seniorów i mieszkańców miejscowości, w których samochód jest często jedynym realnym środkiem transportu.

Najwięcej kontrowersji wywoływała sytuacja mieszkańców podkrakowskiego „obwarzanka”. Codziennie dojeżdżają do miasta do pracy, szkół, urzędów i lekarzy, ale nie mogli korzystać z takich samych zwolnień jak krakowianie. Tymczasem w wielu gminach komunikacja publiczna nie stanowi wystarczającej alternatywy dla samochodu.

Przeciwko uchwale występowały również samorządy, w tym Skawina, której skarga trafiła do sądu administracyjnego. O zmianę przepisów zabiegały także władze Powiatu Krakowskiego. Jeszcze 2 listopada wicestarosta Wojciech Pogan przekazał Hoffmanowi i przewodniczącemu Rady Miasta Jakubowi Koskowi postulaty powiatu.

Czy ograniczenie strefy niemal wyłącznie do centrum zakończy protesty? Czy podkrakowskie samorządy uznają, że osiągnęły swój cel? A może przeciwnicy SCT będą domagać się całkowitego zniesienia ograniczeń?

Więcej zwolnień. Ale czy tak poprawia się powietrze?

Miasto proponuje również szereg ułatwień. Ze zwolnień będą mogli korzystać mieszkańcy używający samochodów służbowych, wynajmowanych, leasingowanych i użyczonych. Zniknie wymóg zameldowania w Krakowie – wystarczy faktyczne zamieszkiwanie i rozliczanie tutaj podatku dochodowego lub rolnego.

Przesunięta zostanie też data graniczna dotycząca posiadania auta. Zwolnienia mają obejmować samochody nabyte przed 1 stycznia 2029 roku, pod warunkiem zachowania ciągłości posiadania od końca 2028 roku. Wykup auta z leasingu czy przekazanie go w rodzinie nie będzie oznaczać utraty uprawnień.

Ułatwienia obejmą także pacjentów. Bez opłaty będzie można dojechać do każdej placówki medycznej na terenie strefy, nie tylko wybranych podmiotów współpracujących z NFZ. Konieczne pozostanie jednak potwierdzenie wizyty.

Miasto prowadzi ponadto konsultacje dotyczące zamrożenia opłat na poziomie z 2026 roku. Obecna uchwała zakłada stopniowy wzrost miesięcznego abonamentu ze 100 zł w 2026 roku do 250 zł w 2027 i 500 zł w 2028 roku. Płatny wjazd samochodów niespełniających norm będzie możliwy tylko do końca 2028 roku.

Same zwolnienia pokazują jednak pewien paradoks SCT. Jej celem miało być ograniczenie emisji spalin, ale od początku przewidziano wyjątki pozwalające części mieszkańców poruszać się samochodami niespełniającymi norm. Oznacza to, że dwa identyczne, tak samo zanieczyszczające powietrze pojazdy mogą być traktowane inaczej ze względu na miejsce zamieszkania i status właściciela.

Takie rozwiązanie łagodzi społeczne skutki ograniczeń, ale nie usuwa z ulic wszystkich najbardziej emisyjnych samochodów. Teraz, po radykalnym zmniejszeniu obszaru SCT i rozszerzeniu zwolnień, pytanie o jej rzeczywistą skuteczność staje się jeszcze bardziej aktualne.

Co na to ekolodzy i miejscy aktywiści?

Nie wszyscy będą świętować ograniczenie SCT. Organizacje zajmujące się ochroną powietrza od lat przekonują, że transport samochodowy pozostaje jednym z najważniejszych źródeł dwutlenku azotu w Krakowie. Zanieczyszczenie to jest szczególnie niebezpieczne dla dzieci, seniorów i osób z chorobami układu oddechowego.

Krakowski Alarm Smogowy już wcześniej ostrzegał, że ograniczenie strefy wyłącznie do ścisłego centrum może pozbawić ją istotnej części skuteczności. Ruch samochodowy w rejonie Plant jest przecież od dawna ograniczony, a największe problemy z emisją spalin występują również przy ruchliwych arteriach poza centrum.

Jeszcze ostrzej zareagowała Akcja dla Krakowa. Już 1 listopada, komentując zapowiedzi Hoffmana, organizacja zarzuciła nowym władzom, że zamierzają wycofać się z rozwiązań służących ochronie zdrowia mieszkańców. Przypomniała przy tym wieloletnie starania Krakowa o poprawę jakości powietrza, likwidację pieców węglowych i ograniczenie emisji z transportu.

To środowiska, które od lat zabiegały o bardziej przyjazne mieszkańcom miasto, rozwój transportu zbiorowego i ograniczenie dominacji samochodów. Ich argument jest prosty: skoro Kraków zainwestował ogromne pieniądze w walkę ze smogiem, dlaczego teraz miałby rezygnować z jednego z narzędzi ograniczających zanieczyszczenia?

Tyle że zwolennicy ograniczenia SCT odpowiadają równie prostym argumentem: czyste powietrze jest ważne, ale walka o nie nie może oznaczać wykluczenia komunikacyjnego i finansowego części mieszkańców.

Miliony z opłat. Co się stanie z pieniędzmi?

W tle pozostaje jeszcze kwestia wpływów do miejskiej kasy. W sierpniu ówczesny pełniący funkcję prezydenta Stanisław Kracik poinformował, że po odliczeniu kosztów obsługi SCT miasto uzyskało około 20 mln zł.

Pieniądze miały być przeznaczane między innymi na rozwój transportu publicznego, zakup autobusów i tramwajów oraz budowę parkingów Park & Ride. Rozważano również inwestycje realizowane wspólnie z podkrakowskimi gminami, których mieszkańcy najmocniej odczuwali ograniczenia.

Teraz, gdy strefa ma zostać niemal dwustukrotnie zmniejszona, wpływy z opłat zapewne będą znacznie niższe. Nie wiadomo jednak, o ile. Co stanie się z już zgromadzonymi milionami? Czy trafią na inwestycje ograniczające ruch samochodowy i poprawiające komunikację z podkrakowskimi gminami?

Czy radni poprą Gibałę? Szansa na porozumienie jest

Dziś Gibała stoi więc przed niełatwym zadaniem. Musi pogodzić oczekiwania dwóch grup mieszkańców. Jedni nie chcą kolejnych ograniczeń i kosztów związanych z użytkowaniem samochodu. Drudzy oczekują konsekwentnej walki o czystsze powietrze, ograniczenie ruchu samochodowego i ochronę zdrowia.

Czy strefa wielkości niespełna jednego kilometra kwadratowego jest odpowiedzią na obie te potrzeby? A może kompromisem, który politycznie jest wygodny, ale środowiskowo niewiele zmieni?

O przyszłości strefy zdecyduje Rada Miasta Krakowa. I choć w ostatnich latach temat SCT mocno dzielił samorządowców, w tej sprawie porozumienie może okazać się łatwiejsze niż w wielu innych.

Ograniczenie strefy zapowiadali bowiem także najważniejsi konkurenci Gibały w wyborach prezydenckich. Michał Drewnicki z PiS szedł jeszcze dalej – deklarował doprowadzenie do likwidacji SCT, jeśli pozwolą na to wyniki badań jakości powietrza. Z kolei Monika Piątkowska, kandydatka wspierana przez KO i PSL, proponowała ograniczenie jej do drugiej obwodnicy oraz konsultacje społeczne.

Nie oznacza to automatycznie poparcia dla projektu Gibały. Poszczególne propozycje różniły się przecież skalą ograniczeń i podejściem do przyszłości strefy. Pokazują jednak, że postulat zmniejszenia SCT pojawiał się po różnych stronach politycznego sporu. To daje podstawy, by sądzić, że nowe władze będą mogły szukać większości w Radzie Miasta.

Czy krakowska rewolucja w SCT wywoła entuzjazm, czy kolejną burzę? Kierowcy i mieszkańcy podkrakowskich gmin mogą uznać ją za zwycięstwo, ekolodzy – za krok wstecz w walce o czyste powietrze. A Gibała? Będzie musiał udowodnić, że potrafi pogodzić sprzeczne oczekiwania mieszkańców i przekonać radnych do swoich propozycji.

Kraków - najnowsze informacje

Rozrywka