14 czerwca 1940 roku do Auschwitz przywieziono pierwszy masowy transport polskich więźniów politycznych. W niedzielę 13 czerwca, dokładnie 86 lat później, Oświęcim znów stanie się miejscem pamięci o tych, którzy trafili do obozu jako jedni z pierwszych. W uroczystościach wezmą udział Ocalali, delegacje władz państwowych i samorządowych oraz przedstawiciele instytucji pamięci.
W skrócie:
- 14 czerwca 1940 roku Niemcy deportowali z Tarnowa do Auschwitz 728 polskich więźniów politycznych.
- Więźniowie pierwszego transportu otrzymali numery od 31 do 758.
- W niedzielę, 14 czerwca 2026 roku, główne uroczystości odbędą się w Oświęcimiu i Harmężach.
- Tego dnia obchodzony jest Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady.
W niedzielę, 14 czerwca 2026 roku, w Oświęcimiu odbędą się uroczystości upamiętniające 86. rocznicę pierwszego masowego transportu Polaków do byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz. Obchody zostały objęte patronatem honorowym Prezydenta RP Karola Nawrockiego. Ich najważniejszym punktem będzie ceremonia pod Ścianą Śmierci na terenie byłego obozu Auschwitz I, z udziałem Ocalałych, oficjalnych delegacji władz państwowych oraz organizatorów obchodów.
To wtedy zaczął funkcjonować KL Auschwitz
14 czerwca 1940 roku Niemcy skierowali z więzienia w Tarnowie do Auschwitz grupę 728 polskich więźniów politycznych. Byli wśród nich żołnierze kampanii wrześniowej, członkowie organizacji niepodległościowych, gimnazjaliści, studenci, harcerze, przedstawiciele inteligencji, a także niewielka grupa polskich Żydów. Więźniowie otrzymali numery obozowe od 31 do 758. Z tej grupy wojnę przeżyło 325 osób, 292 zginęły, a los 111 pozostaje nieznany.
Data ta uznawana jest za początek funkcjonowania KL Auschwitz. Zanim do obozu przywieziono pierwszy masowy transport Polaków, Niemcy sprowadzili tam 30 więźniów kryminalnych z obozu Sachsenhausen. Otrzymali numery od 1 do 30 i mieli pełnić funkcje nadzorcze wobec kolejnych więźniów.
Pierwszy transport wyruszył z przedwojennego więzienia w Tarnowie przy ul. Konarskiego. W czasie okupacji Niemcy przekształcili je w więzienie polityczne policji bezpieczeństwa. Trafiały tam m.in. osoby zatrzymane w ramach akcji AB, wymierzonej w polską inteligencję, duchowieństwo, działaczy politycznych i społecznych oraz osoby podejrzewane o działalność konspiracyjną.
Tarnów pamięta
Rocznicowe obchody rozpoczęły się już w piątek, 12 czerwca w Tarnowie. O godz. 10.00 przed pomnikiem I Transportu do KL Auschwitz na Placu Więźniów KL Auschwitz odbyły się miejskie uroczystości upamiętniające deportowanych. Kwiaty złożyli tam przedstawiciele władz, instytucji i organizacji pielęgnujących pamięć o pierwszych więźniach obozu. Do udziału w obchodach zaprosili prezydent Tarnowa Jakub Kwaśny oraz Towarzystwo Opieki nad Oświęcimiem – Pamięć o KL Auschwitz.
Tego samego dnia w Tarnowie otwarto również plenerową wystawę planszową „Pierwszy masowy transport Polaków do KL Auschwitz”, przygotowaną przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Krakowie. Ekspozycję można oglądać przy Regionalnym Centrum Edukacji o Pamięci im. gen. bryg. Zdzisława Baszaka przy ul. Mościckiego 27A.
Miejsca pamięci w Oświęcimiu i Harmężach
W Óświęcimiu uroczystości rozpoczną się 14 czerwca o godz. 10.00 na terenie Małopolskiej Uczelni Państwowej im. rtm. Witolda Pileckiego w Oświęcimiu. Na elewacji budynku Collegium Primum przy ul. Kolbego 8 zostanie odsłonięta tablica Izby Pamięci I Transportu Polaków do KL Auschwitz. To miejsce ma szczególne znaczenie: właśnie w piwnicach budynku zajmowanego dziś przez uczelnię Niemcy umieścili 14 czerwca 1940 roku więźniów pierwszego transportu, ponieważ obóz nie był jeszcze gotowy na ich przyjęcie.
O godz. 11.00 odbędzie się ceremonia pod Ścianą Śmierci na dziedzińcu Bloku 11 byłego obozu Auschwitz I. To jedno z najbardziej symbolicznych miejsc w historii obozu — Niemcy dokonywali tam egzekucji, w których zginęły tysiące osób, głównie Polaków.
O godz. 12.00 uczestnicy uroczystości złożą kwiaty pod tablicą upamiętniającą deportację pierwszych Polaków do Auschwitz, znajdującą się na terenie Małopolskiej Uczelni Państwowej im. rtm. Witolda Pileckiego. O godz. 13.00 w klasztorze franciszkanów w Harmężach odprawiona zostanie msza święta. Po niej będzie można zwiedzić wystawę „Klisze Pamięci. Labirynty” Mariana Kołodzieja, artysty i więźnia pierwszego transportu, który w Auschwitz otrzymał numer 432.
14 czerwca to również Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady. Sejm ustanowił to święto w 2006 roku, a w 2015 roku doprecyzował jego nazwę, podkreślając niemiecki nazistowski charakter obozów koncentracyjnych i obozów zagłady.
Organizatorzy informują, że w związku z obchodami na terenie Oświęcimia mogą wystąpić czasowe utrudnienia w ruchu drogowym. Policja apeluje do kierowców i mieszkańców o ostrożność oraz stosowanie się do poleceń funkcjonariuszy i służb zabezpieczających uroczystości.
Program niedzielnych uroczystości
10.00 – odsłonięcie tablicy Izby Pamięci Pierwszego Transportu Polaków do KL Auschwitz, Małopolska Uczelnia Państwowa im. rtm. Witolda Pileckiego, Collegium Primum, ul. Kolbego 8.
11.00 – ceremonia upamiętniająca pod Ścianą Śmierci na dziedzińcu Bloku 11, teren byłego obozu Auschwitz I.
12.00 – złożenie kwiatów pod tablicą upamiętniającą deportację pierwszych Polaków do Auschwitz, Małopolska Uczelnia Państwowa im. rtm. Witolda Pileckiego.
13.00 – msza święta w klasztorze franciszkanów w Harmężach.
