Niektórzy nie mogli zaznać spokoju nawet po śmierci. Mieszkańcy wierzyli, że zmarli powracają nocą, duszą żywych i sprowadzają kolejne nieszczęścia. W odpowiedzi rozkopywano groby, wyciągano ciała, a następnie rozczłonkowywano je i palono. Takie praktyki nie były jedynie elementem mrocznych legend. Dochodziło do nich również na terenach dzisiejszej Polski. Jedna z najbardziej przerażających historii dotyczy masowych ekshumacji, podczas których wydobyto z grobów ponad 60 dzieci.
Zmarły szewc został uznany za zagrożenie
Wszystko zaczynało się niekiedy od plotek i opowieści o tajemniczych zjawach. Jedna z takich spraw została odnotowana w latach 1591–1592 w Strzegomiu. Na miejscowym cmentarzu spoczywał szewc, którego mieszkańcy zaczęli rzekomo widywać po zmroku. Według ich relacji zmarły nie dawał żyjącym spokoju.
Sytuacja stała się jeszcze bardziej niepokojąca, gdy wdowa ujawniła okoliczności śmierci męża. Mężczyzna popełnił samobójstwo. W tamtych czasach taki sposób odejścia z tego świata mógł być łączony z działaniem diabła. Podejrzenia sprawiły, że jego pochówek przestał być traktowany jak zwykły pogrzeb.
Podjęto decyzję o ekshumacji. Ciało szewca przeniesiono i pochowano pod miejską szubienicą. Nawet to nie miało jednak wystarczyć. Według zachowanych relacji zjawa nadal miała niepokoić mieszkańców, a jej zachowanie stawało się coraz bardziej agresywne. Ostatecznie ciało rozczłonkowano i spalono.
Przypadek ze Strzegomia nie jest wyłącznie opowieścią przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Został odnotowany w dokumentacji dotyczącej postępowań przeciwko zmarłym podejrzewanym o magię pośmiertną. Historyk dr Daniel Wojtucki, badający archiwalia ze Śląska i Moraw, wskazuje go jako jeden z pierwszych dokładnie udokumentowanych przykładów tego zjawiska.
Wierzono, że zmarli mogą sprowadzać kolejne zgony
Dzisiaj trudno wyobrazić sobie, by po czyjejś śmierci mieszkańcy miejscowości domagali się otwarcia grobu i zniszczenia zwłok. W XVI, XVII i XVIII wieku takie działania miały jednak swoje uzasadnienie w lokalnych wierzeniach.
Zjawisko określano mianem magia posthuma, czyli magii pośmiertnej. Wierzono, że niektórzy ludzie nawet po śmierci zachowują zdolność szkodzenia żyjącym. Podejrzewano ich o duszenie śpiących, wywoływanie chorób i sprowadzanie kolejnych nieszczęść.
Szczególnie przerażająca była wiara w możliwość przenoszenia takiego zagrożenia na innych zmarłych. Jeśli po śmierci jednej podejrzanej osoby umierał kolejny mieszkaniec, jego ciało również mogło zostać uznane za niebezpieczne. W ten sposób jedno podejrzenie potrafiło doprowadzić do otwierania następnych grobów.
Niepokój wzbudzał także wygląd zwłok. Nietypowe zmiany pośmiertne, brak oznak rozkładu, a nawet inne cechy ciała interpretowano niekiedy jako dowód nadprzyrodzonej aktywności. Ówczesna wiedza medyczna nie pozwalała właściwie wyjaśnić wielu takich zjawisk.
Oskarżenia nie dotyczyły wyłącznie osób podejrzewanych wcześniej o czary. Wśród potencjalnie niebezpiecznych zmarłych wymieniano samobójców, kobiety zmarłe podczas połogu, osoby wyróżniające się na tle lokalnej społeczności, a nawet dzieci.
W takich sprawach zbierano zeznania świadków, oglądano zwłoki i poszukiwano śladów potwierdzających podejrzenia. W działania angażowali się zarówno duchowni, jak i przedstawiciele lokalnych władz.
Ponad 60 dzieci wyciągnięto z grobów
Jedne z najbardziej wstrząsających wydarzeń związanych z magią pośmiertną rozegrały się w 1726 roku na Morawach. W miejscowości Libavá i jej okolicach przeprowadzono wówczas masowe ekshumacje. Z grobów wydobyto ciała 13 dorosłych – 11 kobiet i dwóch mężczyzn – oraz ponad 60 dzieci.
Wszystkie zwłoki spalono na granicy. Za osobę, która miała zapoczątkować rzekomą „zarazę czarostwa”, uznano Georga Polzera. Wierzono, że jego ciało oddziałuje na kolejnych zmarłych i sprawia, że również stają się niebezpieczni.
Wśród ekshumowanych znajdowały się również dzieci, które wcześniej zostały ochrzczone. Ich śmierć nie chroniła ich przed podejrzeniami, że po pochówku mogą stać się źródłem zagrożenia dla żyjących. To jeden z najbardziej ponurych aspektów wierzeń w magię pośmiertną opisanych w badaniach dr. Daniela Wojtuckiego.
Nie był to odosobniony przypadek. W 1755 roku podobne wydarzenia miały miejsce w morawskiej miejscowości Svobodné Heřmanice. 30 stycznia kat spalił tam ciało 63-letniej Marianny Saliger wraz z blisko 20 innymi zwłokami.
Kobieta jeszcze za życia była postrzegana przez część mieszkańców jako czarownica. Zajmowała się przygotowywaniem ziołowych medykamentów, naparów i maści, z których korzystali okoliczni mieszkańcy. Po jej śmierci podejrzenia nie zniknęły. Przeciwnie – ciało uznano za zagrożenie, a działania objęły również inne groby.
Maria Teresa postanowiła ukrócić makabryczne praktyki
Wieści o podobnych wydarzeniach docierały coraz dalej i w końcu zainteresowały władze monarchii Habsburgów. Ekshumacje oraz palenie zwłok stawały się nie tylko problemem społecznym, ale również przedmiotem sporów politycznych. Prusy wykorzystywały takie przypadki do wyśmiewania przesądów panujących na ziemiach habsburskich.
W 1755 roku zdecydowano się na zdecydowaną reakcję. 1 marca cesarzowa Maria Teresa wydała dekret wymierzony w dawne wierzenia i przesądy dotyczące czarów, magii, duchów, zjaw oraz wampirów. Celem było ograniczenie samowolnych działań lokalnych społeczności i powstrzymanie praktyk wymierzonych w zmarłych.
Nie oznaczało to natychmiastowego końca podobnych wierzeń. Zakazy i działania władz stopniowo jednak ograniczały liczbę postępowań związanych z magią pośmiertną.
Warto również pamiętać, że określenie „wampir” nie oddaje w pełni tego, jak opisywano podobne przypadki w najstarszych dokumentach. W źródłach z XVI, XVII i początku XVIII wieku częściej pojawiały się określenia odnoszące się do duchów, zjaw czy złych duchów. Dopiero z czasem pojęcie wampiryzmu zaczęło mocniej funkcjonować w opowieściach i publikacjach poświęconych tym wydarzeniom.
Historia Śląska i Moraw pokazuje, że strach przed powracającymi zmarłymi nie był wyłącznie elementem ludowych legend. Prowadził do rzeczywistych ekshumacji, postępowań i niszczenia ludzkich szczątków. Dla wielu osób śmierć nie oznaczała więc końca oskarżeń. Nawet po pochówku ich ciała mogły zostać ponownie wydobyte z ziemi.


















