Czy radni rzeczywiście mają wpływ na decyzje podejmowane w swoich gminach, czy jedynie zatwierdzają propozycje przygotowane przez wójtów, burmistrzów i prezydentów? Wyniki ogólnopolskiego badania pokazują, że choć rady mają szerokie uprawnienia, w praktyce nie zawsze mogą z nich skutecznie korzystać. O tym, jak zmienić tę sytuację, rozmawiano podczas IV Krajowego Kongresu Przewodniczących Rad w Krakowie. Spotkanie zakończyło się ważną decyzją – przewodniczący chcą mieć silniejszy, wspólny głos w sprawach dotyczących samorządu.
Ponad 300 samorządowców z całej Polski spotkało się 13 i 14 listopada w Krakowie na zaproszenie Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego (FRDL). Dwudniowy kongres odbywał się pod hasłem „Wspólnota, odpowiedzialność, samorząd”. Wśród jego uczestników znaleźli się przewodniczący rad gmin, powiatów i sejmików, przedstawiciele administracji rządowej, eksperci i naukowcy.
O przebiegu pierwszego dnia, poświęconego m.in. bezpieczeństwu mieszkańców, obronie cywilnej i wyzwaniom stojącym przed samorządami, pisaliśmy w naszej relacji z kongresu. W drugim dniu mocniej wybrzmiały pytania o rzeczywistą pozycję rad, ich możliwości kontrolowania władz wykonawczych i sposób prowadzenia lokalnej debaty.
Radni mają uprawnienia, ale czy mają realną władzę?
Jednym z najciekawszych punktów kongresu była prezentacja raportu „Rada w cieniu »włodarza«. Asymetria władzy w gminie w relacjach przewodniczących rad”, przygotowanego pod kierunkiem dr hab. Magdaleny Dudkiewicz, prof. Uniwersytetu Warszawskiego.
Badacze przeprowadzili 42 pogłębione wywiady z przewodniczącymi i wiceprzewodniczącymi rad w 42 gminach. Chcieli sprawdzić, jak w praktyce wyglądają relacje między radami a organami wykonawczymi.
Wnioski są interesujące. Choć radni mają prawo kontrolować działania wójtów, burmistrzów i prezydentów, nie zawsze dysponują odpowiednimi narzędziami, by robić to skutecznie. Problemem bywa ograniczony dostęp do informacji i analiz, brak niezależnego wsparcia prawnego oraz niewystarczające zaplecze eksperckie. W efekcie rada, która zgodnie z prawem powinna kontrolować organ wykonawczy, może mieć trudności z samodzielnym ocenianiem jego decyzji.
Podczas kongresu podkreślano, że wzmocnienie rad nie oznacza ograniczania kompetencji włodarzy. Chodzi o zachowanie równowagi między organami samorządu, które mają odmienne, ale uzupełniające się zadania.
Wśród rekomendacji znalazły się m.in. zapewnienie radnym niezależnego wsparcia prawnego, poprawa dostępu do informacji oraz rozwijanie kompetencji potrzebnych do skutecznego sprawowania kontroli.
Przewodniczący rad chcą mówić jednym głosem
Kongres zakończył się konkretnym rozstrzygnięciem. Podjęto uchwałę dotyczącą powołania Krajowej Rady Forów Przewodniczących Rad przy Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej.
Nowa struktura ma połączyć regionalne i lokalne środowiska przewodniczących rad gmin, powiatów i sejmików wojewódzkich. Jej zadaniem będzie nie tylko wymiana doświadczeń, ale także wypracowywanie wspólnych stanowisk, zgłaszanie propozycji zmian w przepisach i reprezentowanie środowiska w rozmowach o przyszłości samorządu.
To istotna inicjatywa, ponieważ przewodniczący rad mierzą się z podobnymi problemami niezależnie od wielkości gminy czy regionu. Wspólna reprezentacja może ułatwić im zabieranie głosu w sprawach dotyczących organizacji pracy rad i ich ustawowych kompetencji.
FRDL ma już doświadczenie w tworzeniu podobnych struktur. Przy Fundacji działają krajowe fora skarbników i sekretarzy jednostek samorządu terytorialnego.
Jak rozmawiać mimo politycznych podziałów?
Ważnym elementem drugiego dnia kongresu była także debata o depolaryzacji i budowaniu lokalnej wspólnoty. Wzięli w niej udział m.in. prof. Jerzy Hausner, były wicepremier, oraz Jerzy Stępień, jeden ze współtwórców polskiej reformy samorządowej.
Dyskutowano o tym, jak prowadzić sesje i podejmować decyzje w sytuacji, gdy radnych dzielą poglądy polityczne, a lokalne konflikty coraz częściej przenoszą się na salę obrad. Jak sprawić, by rada pozostawała miejscem rzeczowej dyskusji, a nie wyłącznie politycznej rywalizacji?
To problem, który dotyczy zarówno wielkich miast, jak i małych gmin. Przewodniczący rady musi bowiem nie tylko sprawnie prowadzić obrady, ale także zapewnić możliwość wypowiedzi radnym reprezentującym różne stanowiska oraz mieszkańcom.
Kraków najlepszy wśród stolic województw
Kongresowi towarzyszyła również gala Rankingu Miast na Prawach Powiatu, przygotowanego przez FRDL we współpracy z Głównym Urzędem Statystycznym.
W kategorii stolic województw pierwsze miejsce zajął Kraków, wyprzedzając Rzeszów i Poznań. Wśród pozostałych miast na prawach powiatu zwyciężył Sopot, przed Zamościem i Żorami.
Ranking opiera się na danych statystycznych i wskaźnikach dotyczących jakości życia mieszkańców oraz rozwoju lokalnego. Jego celem jest nie tylko wyróżnianie samorządów, ale również porównywanie efektów ich działań i upowszechnianie dobrych praktyk.
IV Krajowy Kongres Przewodniczących Rad zorganizowała Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego. Partnerem głównym było Województwo Małopolskie, a Głos24 objął wydarzenie patronatem medialnym.








IV Krajowy Kongres Przewodniczących Rad w Krakowie / fot. FRDL


















