Z grobu króla na Wawelu, przez Szkatułę Królewską Czartoryskich i wojenną grabież, aż do muzeum w niemieckim Pforzheim. Pierścień przypisywany Zygmuntowi I Staremu wrócił do Polski. Do 28 czerwca można go oglądać w Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie, a później zabytek ma trafić do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.
W skrócie:
- Pierścień przypisywany Zygmuntowi I Staremu wrócił do Polski po wojennej grabieży.
- Według źródeł został wydobyty w 1791 roku z królewskiego grobu w Katedrze na Wawelu.
- Przez lata znajdował się w zbiorach Schmuckmuseum Pforzheim w Niemczech.
- Po prezentacji w Warszawie zabytek ma trafić do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.
Odzyskany pierścień jest jednym z bezcennych obiektów, które zostały przekazane Polsce 17 czerwca br. podczas Forum Polsko-Niemieckiego w Berlinie. Razem z nim do kraju wrócił także fragment średniowiecznego rękopisu z zapisem hymnu „Gaude Mater Polonia” oraz 11 miniaturowych eksponatów kolejowych z przedwojennego Muzeum Komunikacji w Warszawie.
Jak mówiła podczas prezentacji w Warszawie ministra kultury Marta Cienkowska, pierścień to „materialny ślad epoki”, w której Polska była jednym z najważniejszych państw Europy. Podkreślała też, że zwrot zabytku jest dowodem, iż nawet po kilkudziesięciu latach możliwe jest przywracanie elementarnej sprawiedliwości historycznej.
Od grobu na Wawelu do Szkatuły Królewskiej
Według przekazów źródłowych pierścień należał do króla Zygmunta I Starego z dynastii Jagiellonów. W 1791 roku z królewskiego grobu w Katedrze na Wawelu miał go wydobyć Tadeusz Czacki — historyk, współzałożyciel Towarzystwa Przyjaciół Nauk i członek Komisji Skarbu Koronnego. Celem było zabezpieczenie klejnotów królewskich w czasie, gdy polskie pamiątki monarsze były szczególnie zagrożone rabunkiem.
Pierścień, wraz z innymi pamiątkami po polskich władcach, trafił później do księżnej Izabeli Czartoryskiej. To ona umieściła królewskie precjoza w słynnej hebanowej skrzyni, nazywanej Szkatułą Królewską. W jej wnętrzu przechowywano m.in. ozdobny krzyż Zygmunta Starego, złoty pierścień z wielkim diamentem, krzyż Anny Jagiellonki, szkatułki królowej Bony oraz inne pamiątki po monarchach.
Zygmunt I Stary był jednym z najważniejszych fundatorów renesansowego Wawelu. Jego mecenat artystyczny zaznaczył się na wzgórzu m.in. przebudową zamku królewskiego i powstaniem kaplicy Zygmuntowskiej.
Wojna, grabież i ślad w niemieckim muzeum
Losy pierścienia dramatycznie zmieniły się w 1939 roku. W lipcu, tuż przed wybuchem wojny, dyrektor Muzeum Książąt Czartoryskich gen. Marian Kukiel zdecydował o wywiezieniu części najcenniejszych obiektów do pałacu Czartoryskich w Sieniawie. Szkatuła Królewska została tam przewieziona pod koniec sierpnia i zamurowana w oficynie pałacu.
Już we wrześniu 1939 roku do Sieniawy wkroczyły wojska niemieckie. Najcenniejsze przedmioty zostały rozgrabione. Jak podaje Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, najprawdopodobniej wtedy łupem okupanta padł także złoty pierścień Zygmunta I Starego. Do zbiorów Schmuckmuseum Pforzheim w Niemczech trafił w 1963 roku, w wyniku zakupu.
Informację o odkryciu pierścienia w niemieckich zbiorach opublikowała dr hab. Ewa Letkiewicz, prof. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, w monografii „Klejnoty w Polsce. Czasy ostatnich Jagiellonów i Wazów”. Późniejsza dokumentacja, oględziny przeprowadzone przez polskich ekspertów w 2022 roku i analiza tożsamości potwierdziły, że jest to polska strata wojenna.
W marcu 2023 roku Polska przekazała stronie niemieckiej wniosek restytucyjny. Przełom nastąpił 12 maja 2026 roku, gdy Rada Miasta Pforzheim podjęła uchwałę o zwrocie pierścienia do Polski.
Zabytek wróci do Krakowa
Na razie pierścień można oglądać w Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie, gdzie został pokazany razem z odzyskanym rękopisem „Gaude Mater Polonia”. Po zakończeniu prezentacji zabytek ma trafić do Krakowa i wzbogacić kolekcję Muzeum Książąt Czartoryskich. Jego odzyskanie pokazuje, że nawet po dziesięcioleciach zaginione pamiątki mogą wrócić tam, gdzie należą — do polskich zbiorów publicznych.
Podpisanie umowy o zwrocie zagrabionych skarbów, odzyskane przedmioty oraz archiwalne zdjęcie hebanowej skrzyni / fot. Danuta Matloch/MKiDN
