Od 1 stycznia 2026 r. obowiązują nowe zasady polskiej ortografii. Najbardziej widoczna zmiana? Nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi piszemy wielką literą – więc nie „krakowianin”, tylko „Krakowianin”. To zestaw reguł przyjętych przez Radę Języka Polskiego (RJP), które mają uprościć pisownię i ograniczyć liczbę wyjątków.
W praktyce część zmian nie będzie dla wielu szokiem: niektóre rozwiązania już wcześniej przyjęły się w dokumentach urzędowych (np. konsekwentne łączne „nie-” w wielu zapisach prawnych). Teraz te zasady po prostu dostały przywilej bycia normą.
Czym jest Rada Języka Polskiego i skąd te zmiany
Rada Języka Polskiego to komitet przy Prezydium PAN. Została powołana w 1996 r., a od maja 2000 r. działa na mocy ustawy o języku polskim – i ma m.in. kompetencje do ustalania zasad ortografii i interpunkcji.
Zmiany przyjęto na posiedzeniach w latach 2022–2024, ogłoszono w 2024 r., a później doprecyzowano kolejnymi komunikatami.
Warto dodać, że jedna z planowanych korekt dotyczących części nazw geograficznych została wycofana (RJP podjęła decyzję 27 października 2025 r., a informację podała w komunikacie z 7 listopada 2025 r.).
Nowe zasady od 1 stycznia 2026 – lista z przykładami „kiedyś / teraz”
Poniżej „ściąga” najważniejszych reguł (z praktycznymi przykładami).
- 1) Mieszkańcy miast/dzielnic/osiedli/wsi – wielką literą
Kiedyś: „krakowianin”, „nowohucianin”, „ochocianka” → Teraz: „Krakowianin”, „Nowohucianin”, „Ochocianka”. - 2) Nieoficjalne nazwy etniczne – dopuszczalne dwie pisownie
Kiedyś: tylko małą („angol”, „żabojad”) → Teraz: „angol” lub „Angol” (obie formy poprawne). - 3) Marki i… pojedyncze egzemplarze wyrobów – wielką literą
Kiedyś: „samochód marki Ford”, ale „czerwony ford pod oknem” → Teraz: „samochód marki Ford” i „pod oknem stoi czerwony Ford”. - 4) „-bym/-byś/-by/-byśmy/-byście” ze spójnikami – rozdzielnie
Kiedyś: „czyby”, „gdybyśmy” (w takich połączeniach bywało łącznie) → Teraz: „czy by”, „jednak byśmy”. - 5) „Nie-” z imiesłowami odmiennymi – zawsze łącznie
Kiedyś: „niepalący” albo „nie palący” (zależnie od interpretacji) → Teraz: zawsze łącznie, np. „niepalący”, „niedymiący”. - 6) Przymiotniki od nazw osobowych zakończone na „-owski” – małą literą
Kiedyś: bywało różnie (w zależności od „czyj?/jaki?”) → Teraz: „dramat szekspirowski”, „koncert chopinowski”.
Dodatkowo formy archaiczne na „-owy/-in/-ów” mogą być małą lub wielką: „zosina” / „Zosina”. - 7) „Pół-” – łącznie w wyrażeniach typu „półżartem”, a z łącznikiem przy nazwach własnych
Kiedyś: „pół żartem”, „pół serio” → Teraz: „półżartem”, „półserio”.
Kiedyś: „pół Polka” → Teraz: „pół-Polka”. - 8) Wielkie litery w wybranych nazwach własnych
a) Komety: kiedyś bywało różnie → teraz: „Kometa Halleya”, „Kometa Enckego”.
b) (Uwaga) Zmiana o części nazw geograficznych została wycofana – nie weszła w życie w zapowiadanym kształcie.
c) Obiekty przestrzeni publicznej: kiedyś „plac Bankowy”, „park Kościuszki” → teraz: „Plac Bankowy”, „Park Kościuszki”, ale nadal „ulica …” małą: „ulica Józefa Piłsudskiego”.
d) Lokale/instytucje kultury: kiedyś „apteka Pod Orłem” / „Apteka pod Orłem” (wieczne wątpliwości) → teraz podstawowo „Apteka pod Orłem”, „Hotel Bristol”, „Kino Charlie” (pierwszy człon małą możliwy tylko, gdy wiemy, że jest czysto rodzajowy).
e) Nagrody, ordery, medale, tytuły honorowe: teraz konsekwentnie wielkimi literami, np. „Nagroda Nobla”, „Honorowy Obywatel Miasta Krakowa”. - 9) Przedrostki i łącznik (super-, ekstra-, eko- itd.)
Jeśli drugi człon jest wielką literą: z łącznikiem, np. „super-Europejczyk”.
Dopuszczalne też rozdzielenie w wielu zestawieniach: „superpomysł” lub „super pomysł”, „ekożywność” lub „eko żywność”. - 10) „niby-” i „quasi-” z wyrazami pisanymi małą literą – łącznie
Kiedyś: „niby-artysta”, „quasi-nauka” → Teraz: „nibyartysta”, „quasinauka”.
Z wielkiej litery nadal z łącznikiem: „niby-Polak”, „quasi-Anglia”. - 11) „Nie-” z przymiotnikami i przysłówkami – łącznie także w stopniu wyższym i najwyższym
Kiedyś: „nie droższy”, „nie najdrożej” → Teraz: „niedroższy”, „nienajdrożej”.
Wyzwanie dla maturzystów (i redaktorów). Ale jest „okres przejściowy”
Nowe reguły mogą być podchwytliwe, bo większość osób pisze „na pamięć” – a tu nagle: Krakowianin wielką, niedroższy łącznie, Plac Bankowy z wielkiej litery… To będzie sprawdzian także dla polonistów, korektorów i redakcji.
Dla uczniów jest jednak ważna informacja: CKE zapowiedziała, że w latach 2026–2030 na egzaminach będą akceptowane zarówno stare, jak i nowe zasady, a dopiero od 2031 r. wyłącznie nowe.
fot. Pixabay
