Fioletowy trójkat na pasiakach. Zapomniany znak ofiar nazizmu

Dzień 27 stycznia obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Mało kto wie, że była wśród nich grupa Świadków Jehowy. Byli prześladowani m.in. za odmowę złożenia przysięgi lojalności i podporządkowania się państwu nazistowskiemu, odmowę służby wojskowej, odmowę wykonywania gestów/rytuałów lojalności oraz za kontynuowanie działalności religijnej.

Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu upamiętnia ofiary hitlerowskiej zbrodni. Tę datę wybrano nieprzypadkowo, bo właśnie 27 stycznia 1945 roku przypada rocznica wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau, czyli największego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady. Obchody mają także wspierać edukację o Holokauście.

W kontekście tego dnia najczęściej mówi się o sześciu milionach żydowskich ofiar Holokaustu oraz o milionach innych ofiar nazizmu: w tym Polaków, Romów i Sinti, homoseksualistów oraz osób z niepełnosprawnościami.

Zapomniane ofiary z "fioletowym trójkątem"

Jedną z grup ofiar, które upamiętniają obchody 27 stycznia są Świadkowie Jehowy. W systemie oznaczeń więźniów byli oznaczani fioletowym trójkątem (często z kategorią „IBV”) na obozowych pasiakach.

W swojej książce, była więźniarka Auschwitz, Anna Pawełczyńska napisała o nich: „W skali ogromnej społeczności Oświęcimia Świadkowie Jehowy stanowili maleńką, niepozorną grupkę (...). Tym niemniej ich kolor winkla zaznaczył się w obozie w sposób tak wyraźny, że mała liczba nie oddaje faktycznej siły tej grupy. Była to grupa więźniów — stanowiąca zwartą siłę ideologiczną, która wygrała swą walkę z hitleryzmem”.

Z kolei historyk, profesor Detlef Garbe, były dyrektor Miejsca Pamięci Obozu Koncentracyjnego Neuengamme, na temat tej grupy osadzonych powiedział :„Świadkowie Jehowy, którzy byli poddawani bezlitosnym prześladowaniom za rządów Trzeciej Rzeszy, należą do tak zwanych zapomnianych ofiar hitleryzmu. Przez dziesięciolecia byli pomijani (…), mimo że spora liczba Świadków Jehowy cierpiała prześladowania i poniosła śmierć”.

Dlaczego Świadkowie Jehowy byli prześladowani?

Badacze Pisma Świetego będąc wierni sumieniu wykształconemu na Biblii, nie chcieli brać broni do ręki, nie zgadzali się z nazistowską ideologią nienawiści, odmawiając pozdrowienia „Heil Hitler” oraz udziału w aktach rasizmu, ksenofobii i przemocy.

Łukasz Post z Biura Informacji Publicznej Świadków Jehowy, wyjaśnił: „W czasach Trzeciej Rzeszy Świadkowie Jehowy byli prześladowani wyłącznie z powodu swoich przekonań religijnych. Co istotne, władze nazistowskie oferowały im możliwość odzyskania wolności pod warunkiem pisemnego wyrzeczenia się swojej wiary i zadeklarowania poparcia dla reżimu. Wielu z nich jednak pozostało wiernych chrześcijańskim zasadom — zachowując lojalność wobec Boga oraz okazując miłość innym ludziom”.

Według danych Miejsca Pamięci i Muzeum Auschwitz-Birkenau, Świadkowie Jehowy - pierwsi więźniowie oznaczani „IBV” pojawiają się już w dokumentacji dotyczącej pierwszych transportów (m.in. z czerwca 1940 r.). Co najmniej 32% z setek osadzonych Świadków zginęło. Z dokumentacji Muzeum wynika, że w Auschwitz osadzono co najmniej 387 Świadków Jehowy, z czego co najmniej 152 zginęło.

Na stronie internetowej Auschwitz.org można przeczytać: „Oprócz krótkich wzmianek, literatura dotycząca historii obozu koncentracyjnego Auschwitz nie uwzględnia Świadków Jehowy (w rejestrach obozowych określanych jako Badacze Pisma Świętego), którzy trafili do obozu z powodu swoich przekonań religijnych. Ci więźniowie zasługują na bliższą uwagę ze względu na sposób, w jaki zachowali się podczas pobytu w warunkach obozowych, trzymając się swoich zasad moralnych”.

Naziści starali się złamać przekonania religijne Świadków. Wielokrotnie oferowali im wolność w zamian za podpisanie oświadczenia Erklärung (wydawany od 1938 r.), w którym zobowiązywaliby się do wyrzeczenia się swojej wiary, wydawania innych Świadków policji, pełnego poparcia nazistowskich rządów i obrony „ojczyzny” z bronią w ręku. Funkcjonariusze więzienni i obozowi często stosowali tortury, żeby zmusić Świadków do złożenia podpisu. Według Detlef’a Garbe’go „niezwykle mała liczba Świadków wyrzekła się swojej wiary”.

Geneviève de Gaulle, bratanica generała Charles’a de Gaulle’a i członkini francuskiego ruchu oporu, napisała o więźniarkach będących Świadkami Jehowy w hitlerowskim obozie koncentracyjnym Ravensbrück: „Podziwiałam je bardzo, bo przecież w każdej chwili mogły stamtąd wyjechać, gdyby tylko podpisały oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary. Te kobiety, które wydawały się tak słabe i wyczerpane, ostatecznie okazały się mocniejsze od esesmanów dysponujących siłą i wszelkimi środkami. (...) [Świadkowie Jehowy] mieli własną siłę, a ich woli nikt nie mógł złamać”.

Porażka nazistowskiego nacisku w przypadku Świadków Jehowy kontrastuje z ówczesnym powszechnym poparciem społecznym dla dążeń nazistów przed i w trakcie Holokaustu. Pozbawiony przemocy sprzeciw, tych zwykłych ludzi wobec ksenofobii, rasizmu, skrajnego nacjonalizmu i przemocy zasługuje na refleksję w Międzynarodowym Dniu Pamięci o Ofiarach Holokaustu.

Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w liczbach

• Około 13 400 spośród 35 000 Świadków Jehowy żyjących w okupowanej Europie padło ofiarą nazistowskich prześladowań.
• Blisko 11 300 Świadków było aresztowanych.
• Około 4 200 Świadków zostało wysłanych do obozów koncentracyjnych.
• Ponad 1 250 ofiar nazistowskich prześladowań to niepełnoletnie dzieci Świadków Jehowy.
• Nazistowskie władze odebrały około 600 dzieci rodzicom, którzy byli Świadkami Jehowy, kierując je m.in. do rodzin zastępczych lub placówek wychowawczych.
• Co najmniej 72 Świadków Jehowy poddano eutanazji.
• Co najmniej 548 Świadków, w tym nieletnich, stracono lub celowo uśmiercono. (Źródła muzealne podają m.in., że co najmniej 273 Świadków Jehowy zostało straconych na mocy wyroków sądów wojskowych za odmowę służby wojskowej; ALST podaje 282 straconych za sprzeciw sumienia.)

W sumie w wyniku prześladowań nazistów życie straciło około 1600 Świadków Jehowy. (ALST mówi nawet o ok. 1 700 ofiar śmiertelnych, z kolei USHMM szacuje, że ok. 1 000 niemieckich Świadków Jehowy zmarło lub zostało zamordowanych w obozach i więzieniach oraz ok. 400 z innych krajów.)

Świadkowie Jehowy w Polsce i na świecie podejmują wysiłki, by budować społeczną świadomość na temat tego krytycznego okresu w historii ludzkości, jakim był czas Holocaustu i jego wpływu na prawa człowieka oraz by przekazywać relacje naocznych świadków, które dowodzą wiary i niezłomności w obliczu nieludzkiego traktowania przez reżim nazistowski.

Materiały prasowe Biura Informacji Publicznej/ Świadkowie Jehowy w Polsce, fot. JW.ORG